ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

Καθηγητής Παναγιώτης Ήφαιστος

Τμήμα Διεθνών και  Ευρωπαϊκών Σπουδών

Ανδρούτσου 150 185 34  Πειραιάς 6^ος όροφος    γρ. 601, τηλ. 30 210 414 2725

e-mail: info@ifestosedu.gr – ifestos@unipi.gr , Web www.ifestosedu.gr ή www.ifestos.edu.gr

Η σελίδα θα ενημερώνεται διαρκώς κατά την διάρκεια του εξαμήνου

Εισαγωγή στις Διεθνείς Σχέσεις 1ο εξάμηνο

Διδάσκοντες Καθηγητής Παναγιώτης Ήφαιστος, Καθηγητής Αθανάσιος Πλατιάς, Λέκτορας εκλεγείς Διονύσης Τσιριγώτης

Περιεχόμενα

20.11.2011. Ανακοίνωση για τις εργασίες και τα κύρια κεφάλαια / τομείς του προταθέντος συγγράμματος

Διαφάνειες από το σύγγραμμα που προτάθηκε

Διαφάνειες γενικότερου χαρακτήρα

Ο Καταστατικός Χάρτης του ΟΗΕ σε αρχείο PDF κλικ εδώ για μετάβαση

---------------------------------------------------

20.11.2011. Ανακοίνωση για τις εργασίες και τα κύρια κεφάλαια / τομείς του προταθέντος συγγράμματος

Εργασίες-γενικό σκεπτικό, για τα μαθήματα:

α) Εισαγωγή στις διεθνείς σχέσεις Α΄ Εξάμηνο,

β) Διεθνές Σύστημα και Διεθνής Διακυβέρνηση Γ΄Εξάμηνο και

γ) Διπλωματία και Στρατηγική των Μεγάλων Ευρωπαϊκών Δυνάμεων.

Κατά την διάρκεια του πρώτου μαθήματος σας είπαμε ότι μπορείτε αν θέλετε να εκπονήσετε εργασία. Οι όροι και οι προϋποθέσεις είναι οι εξής:

Θα είναι ενισχυτική του βαθμού

Θα απαιτείται να δηλώσετε παρουσία σε οκτώ τουλάχιστον μαθήματα

Θα είσαστε έτοιμοι είτε με δική σας πρωτοβουλία είτε αν σας ερωτήσει ο διδάσκων και όταν η διδασκαλία αγγίζει ζητήματα που εξετάζετε να παρεμβαίνετε με σχόλια. Σημειώνεται ότι δεν θα υπάρχει μεγάλος βαθμός δυσκολίας για κάτι τέτοιο και δεν θα καταγράφεται ως αρνητικό αν φανεί ότι σε κάποιο σχόλιο δεν είστε πλήρως προετοιμασμένοι.

Στο τέλος θα καταγράψετε τις σκέψεις και τα συμπεράσματά σας σε μερικές σελίδες με παράθεση της βασικής βιβλιογραφίας που μελετήσατε στο τέλος. Θα κατατεθεί μαζί με το γραπτό όταν θα δώσετε γραπτές εξετάσεις στον έλεγχο γνώσεων του τέλους του εξαμήνου.

Η εκπόνηση  ολιγοσέλιδης κριτικής επεξεργασίας ενός ζητήματος του μαθήματος δεν πρέπει να αποβεί εις βάρος της μελέτης των κειμένων στα οποία παραπέμπουμε. Επειδή συνήθως έχουμε ηλεκτρονικό υπολογιστή στην τάξη ο φοιτητής που θα το ήθελε θα μπορούσε να προβάλει κατιτί.

Καταγραφή ενδεικτικών θεμάτων. Οι φοιτητές θα μπορούσαν να εξετάσουν κάτι παραπλήσιο ή διαφορετικό μετά από συνεννόηση με τους διδάσκοντες

Κάθε ζήτημα που αναφέρεται πιο κάτω προσφέρεται για εξέταση υπό το πρίσμα μικρών περιπτωσιολογικών διερευνήσεων στο πλαίσιο της τρέχουσας διεθνούς πολιτικής.

 Κύρια κεφάλαια και τομείς του προταθέντος συγγράμματος στα οποία θα εστιαστεί η διδασκαλία και ο έλεγχος γνώσεων. Η μελέτη πρέπει να επεκτείνεται στα κείμενα που αναφέρονται κατά την διάρκεια της διδασκαλίας και στα δοκίμια που είναι αναρτημένα σε άλλες σελίδες του παρόντος ιστοτόπου.

Σύγγραμμα: Ηλίας Κουσκουβέλης, Εισαγωγή στις Διεθνείς Σχέσεις, κεφ. 1^ο, 2^ο, 3^ο, 4^ο, 5^ο, 6^ο, 8^ο, 10^ο.

 Καταγραφή ενδεικτικών θεμάτων. Οι φοιτητές θα μπορούσαν να εξετάσουν κάτι παραπλήσιο ή διαφορετικό μετά από συνεννόηση με τους διδάσκοντες Κάθε ζήτημα που αναφέρεται πιο κάτω προσφέρεται για εξέταση υπό το πρίσμα μικρών περιπτωσιολογικών διερευνήσεων στο πλαίσιο της τρέχουσας διεθνούς πολιτικής.

(θα συμπληρώνονται διαρκώς, οι φοιτητές μπορούν να προτείνουν παραπλήσια θέματα)

1.Περιγράψτε τα σημεία σύγκλισης και απόκλισης του πολιτικού ρεαλισμού και του νεορεαλισμού. Δώστε παραδείγματα από τους κύριους θεωρητικούς των δύο ρευμάτων.

2.Πως ορίζεται ο επιστημονικός χαρακτήρας το Διεθνών Σχέσεων και ποιες είναι οι μεθοδολογικές παραδοχές του.

3.Υπό το πρίσμα της θεωρίας των Διεθνών Σχέσεων εξετάστε εάν και σε ποιο βαθμό το κράτος αποτελεί τον κεντρικό δρώντα του διεθνούς συστήματος. Δώστε παραδείγματα από τη σύγχρονη πραγματικότητα.

4.Πως ορίζεται το εθνικό συμφέρον υπό το πρίσμα των τριών σχολών σκέψης της θεωρίας των Διεθνών Σχέσεων (Ρεαλισμός, Φιλελευθερισμός, Μαρξισμός). Ποια ή ποιες σχολές σκέψης μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον προσδιορισμό του ελληνικού εθνικού συμφέροντος το 2011.

5.Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του διεθνούς συστήματος και της διεθνούς κοινωνίας κρατών. Πως επιδρά η συστημική δομή στις πολιτικοστρατηγικές συμπεριφορές των κρατών; Δώστε παραδείγματα από την ιστορική πραγματικότητα.

6.Περιγράψτε τις έννοιες του έθνους και του κράτους και εξηγήστε την διαλεκτική τους σχέση στην Ευρώπη των νεοτέρων χρόνων  (17^ος-21^ος αιώνας).

7. Περιγράψτε τα ισχυρά και αδύναμα σημεία των διεθνών θεσμών συλλογικής ασφάλειας- Κοινωνία των Εθνών και Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών.

8.Περιγράψτε τα προσδιοριστικά χαρακτηριστικά του σύγχρονου διεθνούς συστήματος-Σύστημα Βεστφαλίας. Γιατί η Συνθήκη της Βεστφαλίας αποτελεί την αφετηρία του σύγχρονου διεθνούς συστήματος.

9.Προσδιορίστε τους συντελεστές ισχύος Ελλάδας-Τουρκίας και εκτιμήστε το βαθμό αποτελεσματικότητάς τους στην προαγωγή των εθνικών συμφερόντων των δύο κρατών.

10.Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά και ποιες οι ιστορικές καταβολές

του συστήματος ισορροπίας ισχύος και του συστήματος συλλογικής ασφάλειας.

11.Ποιες είναι οι κεντρικές στρατηγικές των κρατών για την επίτευξη των πολιτικών τους στόχων. Ποιες από αυτές θα μπορούσε να αναπτύξει και να εφαρμόσει η Ελλάδα για την επίτευξη των εθνικών της συμφερόντων;

12.Περιγράψτε τις βασικές λειτουργίες ενός μονοπολικού και ενός διπολικού διεθνούς συστήματος μέσα από ιστορικά παραδείγματα.

13.Προσδιορίστε την έννοια του πολέμου και του ηγεμονικού πολέμου και αναλύστε τις λειτουργίες του δεύτερου στα πλαίσια του σύγχρονου διεθνούς συστήματος. Τεκμηριώστε με ιστορικά παραδείγματα.

14.Με ποια ή ποιες θεωρίες ολοκλήρωσης ερμηνεύετε το θεσμικό εγχείρημα της Ε.Ε.

Τεκμηριώστε με εμπειρικά παραδείγματα.

15.Ποιες είναι οι βασικές διαφορές νεοφιλελεύθερων-νεορεαλιστών. Δώστε εμπειρικά παραδείγματα.

16.Ποιες και σε ποιο βαθμό κοινωνικές επιστήμες επηρέασαν την ανάπτυξη της θεωρίας των Διεθνών Σχέσεων.

17.Σε ποιο βαθμό οι διεθνείς σχέσεις επηρεάζουν τη καθημερινή σας ζωή.

18. Ποια είναι η σημασία τη μελέτης των Διεθνών Σχέσεων υπό το πρίσμα της θεωρίας.

19. Αναλύστε ένα σύγχρονο διεθνές γεγονός υπό το πρίσμα ενός εκ των τριών ρευμάτων της θεωρίας των Διεθνών Σχέσεων.

20. Τι είναι το δίλημμα ασφαλείας και με ποιες στρατηγικές διαχειρίζεται ένα κράτος την αβεβαιότητα-ρευστότητα του διεθνούς συστήματος ώστε να διασφαλίσει το συμφέρον επιβίωσής του;

21. Ποιος ο ρόλος της ισχύος στην ενδοκρατική και την διακρατική τάξη αντίστοιχα

22. Τι θα ήταν κοινωνικοπρακτικά χρήσιμο να μελετούμε σε ένα Τμήμα διεθνών και ευρωπαϊκών σπουδών

---------------------------------------------

Εισαγωγή στις Διεθνείς Σχέσεις

Α΄ (Χειμερινό) Εξάμηνο Ακαδημαϊκού Έτους 2011-2012

Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών

Πανεπιστήμιο Πειραιώς

Διαφάνειες Διαλέξεων από το βιβλίο, Ηλ. Κουσκουβέλης, Εισαγωγή στις Διεθνείς Σχέσεις

Κεφ. 1^ο.   Η Έννοια των «Διεθνών Σχέσεων»

Οροθέτηση των «Διεθνών Σχέσεων»

Το σύνολο των σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ των υποκειμένων της διεθνούς πολιτικής- Κράτη και Διεθνικοί Δρώντες.

Επιστήμη των Διεθνών Σχέσεων. Αναπτύσσεται μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Εδράζεται κυρίως στην Πολιτική Επιστήμη αλλά αντλεί στοιχεία και από το γνωσιολογικό υπόβαθρο  του  Διεθνούς Δίκαιου και της Διπλωματικής Ιστορίας.

Αντικείμενο της επιστήμης των Διεθνών Σχέσεων- παρατηρεί τα διεθνή φαινόμενα και επιχειρεί να διαγνώσει τα αίτιά τους και να ερμηνεύσει τα αποτελέσματά τους. Εξετάζει το «γιατί» των διεθνών φαινομένων και συγκεκριμένα τα αίτια πολέμου.

Ο Επιστημονικός Χαρακτήρας των Διεθνών Σχέσεων

Τι είναι επιστήμη;

Είναι η συστηματοποιημένη γνώση, η οποία προέρχεται από την εμπειρία , τη μέθοδο, την έρευνα, την παρατήρηση, το πείραμα και την επαλήθευση.

Η μελέτη του πολιτικού φαινομένου στην επιστημονική εξέλιξη.

Η Πολιτική επιστήμη και η επιστήμη των Διεθνών Σχέσεων ασχολούνται με το πολιτικό φαινόμενο στο εσωτερικό και στο διεθνές επίπεδο αντίστοιχα. Ερευνούν θέματα που αφορούν τις πηγές, την κατανομή και τις χρήσεις της ισχύος στο εσωτερικό και το διεθνές σύστημα.

Οι μεθοδολογικές παραδοχές της επιστήμης των Διεθνών Σχέσεων και της Πολιτικής επιστήμης (Λογικός Θετικισμός) :

1.Υπάρχει ένας πραγματικός κόσμος ανεξάρτητα από την αντίληψη ή την γνώση που έχουμε γι’ αυτόν.

2. Στη φύση επικρατεί τάξη, υπάρχουν δηλαδή νόμοι. 

3.Η γνώση για τον κόσμο μπορεί να αποκτηθεί μέσα από τη συστηματική και αντικειμενική παρατήρηση.

Η Επιστημονική Προσέγγιση των Διεθνών Σχέσεων

 Θουκυδίδης:  Αναλύει τον Πελοποννησιακό πόλεμο μέσα από αυστηρά μεθοδολογικούς κανόνες ως προς την συλλογή και την επαλήθευση των τεκμηρίων και των πληροφοριών που χρησιμοποιεί.

Μακιαβέλι- Ο Ηγεμόνας είναι το πρώτο διεθνώς αναγνωρισμένο κείμενο εσωτερικής και διεθνούς πολιτικής, μετά τα έργα τον Θουκυδίδη και Αριστοτέλη.

Επιστημονικά κείμενα των διεθνών σχέσεων με εξαίρεση τα κείμενα τον Κλαούζεβιτς, Μάχαν, Μακίντερ που ασχολούνται κυρίως με την στρατηγική ανάλυση και την γεωπολιτική εμφανίζονται το δεύτερο μισό του 20^ο αιώνα.

Οι κεντρικές θεματικές της επιστήμης των διεθνών σχέσεων εμπερικλείουν τα αίτια του πολέμου, τη διάρθρωση και τη λειτουργία του διεθνούς συστήματος, το ρόλο της ισχύος, τους πολιτικοστρατιωτικούς και οικονομικούς ανταγωνισμούς των κρατών, τη θεωρία ολοκλήρωσης κ.α.

 Κεφ. 2^ο . Τα ρεύματα σκέψης της Θεωρίας των Διεθνών Σχέσεων.

Τι είναι θεωρία;

Είναι ένα σύνολο νόμων μαζί με την ερμηνεία τους.

Γενικότερα οι θεωρίες είναι ερμηνείες των φαινομένων που ανακύπτουν ή παρατηρούνται σε ευρεία ή περιορισμένη κλίμακα στο διεθνές επίπεδο, οι οποίες μπορούν να υποβληθούν σε εμπειρικό έλεγχο για να κριθεί η εγκυρότητά τους.

Ι) Πολιτικός Ρεαλισμός

Κεντρικές Αρχές:

1.Τα κράτη είναι οι σημαντικότεροι δρώντες στο διεθνές σύστημα και λειτουργούν ορθολογικά.

2.Το διεθνές σύστημα είναι άναρχο και γι’αυτό τα κράτη μεριμνούν για την ασφάλειά τους (αρχή αυτοβοήθειας).

3.Υπέρτατο εθνικό συμφέρον των κρατών  είναι η επιβίωσή τους.

4.Τα κράτη επιδιώκουν τη μεγιστοποίηση της ισχύος τους, αφενός για να διασφαλίσουν την επιβίωσή τους και αφετέρου για να προαγάγουν τα εθνικά τους συμφέροντα.

5. Οι διεθνείς θεσμοί-διεθνές δίκαιο είναι εξαρτημένες μεταβλητές της ισχύος.

6. Ο πόλεμος είναι ένα ακόμη μέσο της πολιτικής για την επίτευξη των στόχων της.

Επιμέρους θεωρήσεις με υπόβαθρο τον Πολιτικό Ρεαλισμό

Θεωρία της ισορροπίας της ισχύος

 Θεωρία αποτροπής

 Θεωρία πολέμου

ΙΙ) Νεορεαλισμός

K. Waltz, Θεωρία Διεθνούς Πολιτικής.

Η έννοια της διεθνούς δομής-οριοθέτηση:

Οργανωτική αρχή του διεθνούς συστήματος.

Φύση-λειτουργίες των κεντρικών μονάδων του διεθνούς συστήματος.

Κατανομή δυνατοτήτων (ισχύος) μεταξύ των κεντρικών μονάδων του διεθνούς συστήματος.

Κεντρικές αρχές:

1.Η επίδραση της συστημικής δομής είναι αποφασιστική-προσδιοριστική στις πολιτικοστρατηγικές συμπεριφορές των κρατών.

2.Υπάρχουν διασυνδέσεις μεταξύ των μονάδων του συστήματος, με αποτέλεσμα οι αλλαγές που πραγματοποιούνται στο ένα μέρος του συστήματος να δημιουργούν αλλαγές σε άλλα μέρη του.

3.Οι διεθνείς θεσμοί αντανακλούν την κατανομή ισχύος στο διεθνές σύστημα.

4.Οι αλλαγές στην εσωτερική πολιτική δομή των κρατών δεν αλλάζουν το αξονικό εθνικό τους συμφέρον-επιβίωση.

5.Αρχή αυτοβοήθειας.

6.Ο περιοριστικός μηχανισμός της συστημικής δομής- ανταγωνισμός και μίμηση των επιτυχημένων πρακτικών.

Σημεία Τρωτότητας:

1.Αγνοεί την όποια δυναμική των διεθνών θεσμών-διεθνών οργανισμών και το πώς αυτοί επηρεάζουν την πολιτικοστρατηγική συμπεριφορά των κρατών.

2.Δεν εξετάζει σε επαρκεί βαθμό τη διαδικασία της διεθνούς αλλαγής.

ΙΙΙ) Φιλελευθερισμός- Νέο-Φιλελευθερισμός

Κεντρικές Αρχές:

Ο άνθρωπος δεν είναι απαραίτητα κακός αλλά μπορεί η ανθρώπινη φύση να είναι και καλή.

Το  διεθνές σύστημα μπορεί να μην είναι άναρχο: μπορεί να ύπαρξη μία συλλογική αρχή και σημαντικοί κανόνες που να ρυθμίζουν την κρατική συμπεριφορά

Το κράτος δεν είναι μια ενιαία μονάδα δράσης: στο εσωτερικό του υπάρχουν πολλές παράμετροι (γραφειοκρατία, μοντέλο διοίκησης ομάδες συμφερόντων, πολιτικό σύστημα).

Τα κράτη δεν είναι απαραιτήτως ορθολογικά: υπάρχουν και εσφαλμένες εκτιμήσεις.

Κανόνες Δικαίου (Διεθνές Δίκαιο): σημαντικοί αναφορικά με τις σχέσεις που διέπουν τα κράτη.

Εθνικό συμφέρον: οικονομική και κοινωνική ευημερία.

Οι διεθνείς θεσμοί είναι αποτέλεσμα διακρατικών συνεργασιών.

Νεοφιλελευθερισμός-αρχές

1.Το διεθνές σύστημα αποτελείται από κράτη και διεθνικούς δρώντες.

2.Το διεθνές σύστημα παραμένει άναρχο και ανταγωνιστικό.

3.Οι πολιτικοστρατηγικές συμπεριφορές των κρατών είναι αποτέλεσμα σύνθετων εσωτερικών διεργασιών.

4.Εθνικό συμφέρον-οικονομική και κοινωνική ευημερία.

5.Η ασφάλεια επιτυγχάνεται μέσω διαφορετικών μορφών ισχύος και συνεργασίας τις οποίες τα κράτη επιδιώκουν.

6.Οι κανόνες του διεθνούς δικαίου επηρεάζουν τις κρατικές συμπεριφορές.

7.Οι διεθνείς οργανισμοί είναι αποτέλεσμα συνεργασιών μεταξύ των κρατών.

8.Οι διεθνικοί δρώντες (διεθνείς οργανισμοί, πολυεθνικές εταιρίες, μη κυβερνητικοί οργανισμοί) επιδρούν στην συμπεριφορά των κρατών.

 9.Η συνεργασία μεταξύ των κρατών είναι δυνατή μέσα από διεθνείς θεσμούς.

 ΙV) Μαρξισμός

Μαρξ-Τα εξελικτικά στάδια ή κοινωνικά συστήματα της ανθρωπότητας

1.Πρωτόγονος κομουνισμός:

Δεν υπάρχει ακόμη ατομική ιδιοκτησία ούτε οργανωμένο οικονομικό σύστημα παραγωγής άρα δεν υπάρχει η ανάγκη του κράτους. Η βάση των σχέσεων παραγωγής είναι η κοινοτική ή κοινωνική ιδιοκτησία.

2.Δουλοκτησία. Το πρώτο ταξικό κοινωνικό σύστημα το οποίο στηρίζεται στον διαχωρισμό της κοινωνίας σε δούλους και δουλοκτήτες και στην ιδιοποίηση του παραχθέντος υπερπροϊόντος.

3.Φεουδαρχία. Υπάρχει παραγωγική διαδικασία η οποία σχετίζεται με την γη. Εκείνοι που κατέχουν και ελέγχουν την παραγωγή είναι οι φεουδάρχες.

4.Καπιταλισμός. Μέσα από την εξέλιξη της τεχνολογίας και του εμπορίου ισχυροποιείται μία «νέα» κοινωνική τάξη, η αστική, η οποία θα έρθει σε σύγκρουση με τους φεουδάρχες και θα επικρατήσει.

Η ταξική φύση και η πολλαπλότητα του καπιταλιστικού συστήματος θα το οδηγήσει σε αδιέξοδο. Η πτωτική τάση του μέσου ποσοστού κέρδους, οι οικονομικές κυκλικές διακυμάνσεις, η συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου και η προλεταριοποίηση μεγάλου μέρους του πληθυσμού είναι ορισμένες από τις νομοτέλειες του κεφαλαιοκρατικού συστήματος.

5.Σοσιαλισμός. Η εργατική τάξη θα επικρατήσει μέσω της επανάστασης και επιβάλλοντας τη δικτατορία της θα αναλάβει τον έλεγχο του κράτους.

6.Κομουνισμός/αταξική κοινωνία. Στόχος της δικτατορίας του προλεταριάτου είναι η επίλυση του προβλήματος της διανομής. Αν αυτό επιλυθεί τότε παύει η αντιπαλότητα μεταξύ των τάξεων και τελικώς παύει να υπάρχει λόγος ύπαρξης του κράτους.

Βασικές Παραδοχές:

1.Στο διεθνές σύστημα υπάρχουν κράτη τα οποία είναι δημιουργήματα της εκάστοτε άρχουσας τάξης. Ωστόσο οι κύριοι δρώντες του διεθνούς συστήματος είναι οι τάξεις.

2.Το διεθνές σύστημα διαιρείται σε δύο μέρη: αυτό στο οποίο δεσπόζει η καπιταλιστική τάξη και αυτό στο οποίο κυριαρχεί η εργατική τάξη. Το πρώτο είναι εκ φύσεως ανταγωνιστικό σε πολιτικό-οικονομικό επίπεδο. Το δεύτερο (σοσιαλιστικό σύστημα) δεν υφίσταται ούτε ανταγωνισμός, ούτε διεθνής αναρχία.

3.Ο πόλεμος μεταξύ του σοσιαλιστικού-καπιταλιστικού συστήματος είναι αναπόφευκτος.

4.Δεν τίθεται θέμα ορθολογισμού ή μη των κρατών. Τα κράτη συνιστούν εποικοδόμημα των παραγωγικών σχέσεων και τελούν υπό τον έλεγχο της άρχουσας τάξης. Ο μαρξισμός αποδίδει αξιωματικά την ιδιότητα του ορθολογισμού στις τάξεις.

5.Υπέρτατο εθνικό συμφέρον είναι το ταξικό συμφέρον, δηλ. η ασφάλεια του κράτους και της τάξης-συμφερόντων της που το ίδιο το κράτος προστατεύει.

6.Η ισχύς, η (επαναστατική) βία και πρακτική παίζουν σημαντικό ρόλο στο διεθνές σύστημα. «Η βία είναι η μαμή της ιστορίας».

7.Το διεθνές δίκαιο και οι διεθνείς θεσμοί-οργανισμού είναι δημιουργήματα και εργαλεία στα χέρια της άρχουσας τάξης και μάλιστα του σκληρού πυρήνα της, του πολυεθνικού κεφαλαίου.

8.Η οικονομική ισχύς είναι σημαντική μεταβλητή των διεθνών σχέσεων. 

Θεωρήσεις που στηρίζονται στην Μαρξιστική ανάλυση:

 Θεωρία περί ιμπεριαλισμού (Lenin)

 Θεωρία της Άνισης Ανάπτυξης και Εξάρτησης (Cox)

Κριτική και Αδυναμίες της Μαρξιστικής θεωρίας

Ασυμβατότητα με την σύγχρονη διεθνή πρακτική

Υπερβολικά ιδεολογικός χαρακτήρας

 Υποχώρηση μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης

V) Φιλελεύθερος θεσμισμός (Keohane-Nye)

Βασικές παραδοχές:

1.Τα κράτη είναι κεντρικοί δρώντες του διεθνούς συστήματος.

2.Οι διεθνικοί δρώντες (κυρίως διεθνείς οργανισμοί-διεθνείς θεσμοί) παίζουν σημαντικό ρόλο.

3.Τα κράτη είναι ορθολογικοί δρώντες και ενεργούν με στόχο την μεγιστοποίηση των οφελών τους κυρίως σε οικονομικό επίπεδο.

4.Η σημασία της ισχύος συναρτάται από τους επιδιωκόμενους στόχους, καθώς οι πηγές ισχύος δεν είναι το ίδιο αποτελεσματικές σε όλους τους τομείς των δραστηριοτήτων του διεθνούς συστήματος και οι παράγοντες είτε χρησιμοποιούν άλλα μέσα ή διαπραγματευόμενοι διασυνδέουν (linkage) διαφορετικούς τομείς δραστηριοτήτων.

5.Ο προσδιορισμός του εθνικού συμφέροντος συναρτάται από τη δομή του διεθνούς συστήματος αλλά και από άλλους διεθνείς θεσμούς και εσωτερικούς παράγοντες.

VI) Φιλελεύθερος (Θεσμικός) διακυβερνητισμός (Moravcsik)

Συνδυαστικό μοντέλο ανάλυσης τριών θεωριών:

1.Φιλελεύθερη θεωρία ως προς τη διαμόρφωση των εθνικών-κρατικών προτιμήσεων. Οι εθνικές προτιμήσεις, διαμορφώνονται στο εσωτερικό επίπεδο και είναι πολυποίκιλτες, αντικατοπτρίζοντας τις διακριτές οικονομίες, τις πολιτικές ομάδες και τη θεσμική δομή του εκάστοτε κράτους μέλους. Κατά τούτου οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι, αφού συνεκτιμήσουν τα συμφέροντά τους και τα συμφέροντα των εσωτερικών τους περιφερειών, αρθρώνουν τις αντίστοιχες εθνικές προτιμήσεις στο ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο.

2.Διακυβερνητικό μοντέλο ως προς το ευρωπαϊκό σύστημα διαπραγματεύσεων. Οι συμφωνίες που λαμβάνονται στις Βρυξέλλες αντανακλούν την σχετική ισχύ του εκάστοτε κράτους-μέλους ενώ οι υπερεθνικοί οργανισμοί ασκούν ελάχιστη ή και καθόλου επιρροή στο τελικό αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων.

3.Μοντέλο θεσμικής επιλογής-τονίζει τη σημασία των διεθνών θεσμών ως προς τη διαμόρφωση αξιόπιστων δεσμεύσεων μεταξύ των κρατών-μελών. Σύμφωνα με τον Moravcsik κάθε κράτος-μέλος της Ε.Ε. υιοθετεί συγκεκριμένους θεσμούς (π.χ. διαδικασία λήψης αποφάσεων με ομοφωνία ή ειδική πλειοψηφία, η μεταβίβαση κυριαρχικών δικαιωμάτων στους υπερεθνικούς θεσμούς-επιτροπή, δικαστήριο) με αντικειμενικό στόχο να αυξήσει τον βαθμό αξιοπιστίας των αμοιβαίων δεσμεύσεων. Δηλ. η συγκέντρωση ή η ανάθεση κυριαρχικών δικαιωμάτων σε διεθνείς οργανισμούς επιτρέπει στα κράτη να προχωρούν σε αξιόπιστες δεσμεύσεις όσον αφορά τις αμοιβαίες υποσχέσεις τους, μέσω του ελέγχου του βαθμού συμμόρφωσης των εταίρων τους, ως προς τις διεθνείς τους υποχρεώσεις και της υπερπλήρωσης των κενών που αναφύονται στις συναφθείσες διεθνείς συνθήκες (πχ. της Ε.Κ.).

Συνεπαγόμενα υποστηρίζει ότι οι διακυβερνητικές ευρωπαϊκές συμφωνίες, όπως η Συνθήκη της Ρώμης και η Συνθήκη της Ε.Ε. το 1992, δεν εκκινήθηκαν από υπερεθνικά εγχειρήματα, από τις ακούσιες διαδικασίες εκχείλισης ή από τις διεθνικές ομάδες συμφερόντων, αλλά από τη βαθμιαία διαδικασία της σύγκλισης των προτιμήσεων μεταξύ των ισχυρότερων κρατών-μελών, τα οποία ξεκίνησαν κεντρικές διαπραγματεύσεις μεταξύ τους, δωροδοκώντας τα λιγότερα ισχυρά κράτη και αναθέτοντας αυστηρά περιορισμένες εξουσίες στους υπερεθνικούς θεσμούς, οι οποίοι παρέμειναν σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό εντολοδόχοι των κρατών-μελών.

VII) Η σύγκρουση των πολιτισμών (Huntington)

Βασικές αρχές:

1.Το διεθνές σύστημα είναι άναρχο. Αναφύονται φυλετικές και εθνικές συγκρούσεις αλλά εκείνες που συνιστούν μεγαλύτερο κίνδυνο για τη σταθερότητα είναι εκείνες μεταξύ κρατών ή ομάδων από διαφορετικούς πολιτισμούς.

2.Στον κόσμο υπάρχουν πραγματικές δυνάμεις ολοκλήρωσης (πολιτισμικής φύσης), οι οποίες παράγουν αντίρροπες δυνάμεις πολιτισμικής διεκδίκησης και συνείδησης. Ο Χάντινγκτον καταγράφει εννέα διαφορετικούς πολιτισμούς, με κύριο διαχωριστικό κριτήριο την θρησκεία.

3.Ο κόσμος είναι διαιρεμένος ανάμεσα στη Δύση, που αποτελεί τον μέχρι τώρα κυρίαρχο πολιτισμό, και όλους τους υπόλοιπους μη δυτικούς πολιτισμούς, οι οποίοι έχουν ελάχιστα κοινά στοιχεία μεταξύ τους.

4.Τα εθνικά κράτη είναι οι σημαντικότεροι δρώντες στο διεθνές σύστημα. Ωστόσο τα συμφέροντα-σχέσεις τους διαμορφώνονται κυρίως από πολιτιστικούς-πολιτισμικούς παράγοντες.

VIII) Κονστρουκτιβισμός

Δεν υπάρχει μια σταθεροποιημένη επιστημολογία για αυτό το ρεύμα.

 Για τους κονστρουκτιβιστές η ιστορική πραγματικότητα είναι παράγωγο της ανθρώπινης δράσης, (ιστορικές κοινωνικές πράξεις), με απότοκο, (τουλάχιστον σε θεωρητικό επίπεδο), να αναφύετε η δυνατότητα αλλαγής-υπέρβασής της, μέσα από στιγμιαίες νέες κοινωνικές πρακτικές.

Βασικές αρχές:

1.Οι ανθρώπινες δομές καθορίζονται κυρίως από κοινές ιδέες, παρά από υλικές δυνάμεις.

2.Οι ταυτότητες και τα συμφέροντα των ανθρώπων οικοδομούνται ή είναι μάλλον το προϊόν αυτών των κοινών ιδεών παρά προϊόντα της φύσης.

3.Η διεθνής συμπεριφορά μιας οργανωμένης κοινωνίας, ενός κράτους δεν απορρέει από συγκεκριμένους υλικούς παράγοντες άλλα από υποκειμενικούς παράγοντες, ιδέες, που έχουν και πάλι προσδιορισθεί και μεταδοθεί κοινωνικά και υποκειμενικά.

4.Αφού τα πάντα οικοδομούνται και εξαρτώνται από την ανθρώπινη βούληση, οι άνθρωποι μπορούν να οικοδομήσουν έναν καλύτερο και πιο ανθρώπινο κόσμο από εκείνον που περιγράφουν οι ρεαλιστές, οι φιλελεύθεροι και οι μαρξιστές.

Κεφ. 3^ο. Το κράτος

1. Το κράτος είναι η υπέρτατη μορφή συλλογικής πολιτικής οργάνωσης στο σύγχρονο διεθνές σύστημα. Είναι ο ευρύτερος χώρος μέσα στον οποίο λειτουργεί και αναπτύσσεται το πολιτικό σύστημα, καθώς δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τη λειτουργία του τελευταίου.

-Το νεότερο, δυτικού τύπου, κράτος εμφανίζεται τον 14^ο-15^ο αιώνα, ως φυσική μετεξέλιξη του φεουδαρχικού συστήματος. Το  πρώτο χαρακτηριστικό νεότερο κράτος είναι η Γαλλία, μετά την επιτυχία των βασιλέων της να αφαιρέσουν όλες τις εξουσίες από τους φεουδάρχες και να τις συγκεντρώσουν στα χέρια τους.

-        Jean Bodin: Ο πρώτος θεωρητικός της έννοιας του κράτους. Στο έργο του De Republica (1576) ανέπτυξε την έννοια της κυριαρχίας, της υπέρτατης δηλαδή αρχής η οποία δεν υποτάσσεται σε καμία άλλη. Στον μονάρχη δόθηκε το δικαίωμα να δημιουργεί, να ερμηνεύει και να εφαρμόζει τον νόμο χωρίς να ελέγχεται από οποιαδήποτε ανθρώπινη εξουσία.

-        Thomas Hobbes: Στο έργο του Leviathan (1651) θα εξαλείψει την αναφορά σε μεταφυσικές δεσμεύσεις. Ο κυρίαρχος είναι απόλυτος, αφού σε αυτόν οφείλεται η δημιουργία του κράτους, η απομάκρυνση από τη φυσική κατάσταση και η διασφάλιση των αγαθών της ζωής και της περιουσίας για τον άνθρωπο. Η έννοια της κυριαρχίας είναι μια νομική και πολιτική έννοια που σημαίνει τη δυνατότητα λήψης αποφάσεων στον υπέρτατο βαθμό χωρίς παρεμβολές ή περιορισμούς από το εσωτερικό ή βεβαίως από το εξωτερικό.

-        Η κυριαρχία, σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, είναι ιδιότητα που χαρακτηρίζει μοναδικά τα κράτη και είναι απόλυτη και αποκλειστική.

2. Η εξέλιξη του κράτους μακροϊστορικά.

2.1. Σχέση κρατικής κυριαρχίας με τη θεωρία ολοκλήρωσης.

2.2. Σχέση κρατικής κυριαρχίας με το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης

3.Έθνος

Η έννοια του έθνους δεν ταυτίζεται με την έννοια του κράτους.

Πως ορίζεται το έθνος-προσδιοριστικά χαρακτηριστικά:

Κοινή γλώσσα, θρησκεία, πολιτισμός, φυλετική καταγωγή. Τα εν λόγω στοιχεία δεν αποτελούν αναγκαία και ικανά χαρακτηριστικά του έθνους.

Αναγκαία και ικανή συνθήκη-η εθνική συνείδηση, η εθνική ταυτότητα.

1. Σχέση έθνους-κράτους. Χαρακτηρίζει τη νεότερη εποχή  και εμφανίζεται με τη δημιουργία του νεότερου δυτικού κράτους, (Συνθήκες Βεστφαλίας, 1648).

Στάδια εξέλιξης:

Ι)Πρώτο στάδιο-Σύγχρονο διεθνές σύστημα (1648-1789)

Μετά το τριακονταετή πόλεμο (1618-48) οι ηγεμόνες των κρατών της Ευρώπης, προσπαθούν μέσω της ομογενοποίησης των πληθυσμών να ενισχύσουν την κρατική-κεντρική τους εξουσία. Με τον τρόπο αυτό δημιουργούν το έθνος με αντικειμενικό στόχο την πολιτειακή και πολιτική τους ενίσχυση.

ΙΙ)Δεύτερο στάδιο-Πατριωτισμός, εμφανίζεται στα τέλη του 18^ο αιώνα. Το έθνος έχει ήδη δημιουργηθεί στη δυτική Ευρώπη και η πίστη σε αυτό θα συνδυασθεί με αιτήματα πολιτειακών εξελίξεων και με αιτήματα κρατικής και πολιτειακής αυτονόμησης. Ο εθνικισμός θα διασυνδεθεί αρχικά με τον φιλελευθερισμό και στη συνέχεια με απελευθερωτικά κινήματα. Συγκεκριμένα ο φιλελευθερισμός μαζί με τον πατριωτισμό θα εκφράσουν αιτήματα κατά του απολυταρχισμού και της μοναρχίας (π.χ. η Γαλλική Επανάσταση, 1789).

Καθ’ όλη τη διάρκεια του δεύτερου διεθνούς συστήματος (1815-1914) τα αιτήματα για εθνική απελευθέρωση θα είναι παρόντα και θα εκφρασθούν μέσω της «αρχής των εθνοτήτων» ιδιαίτερα στην κεντρική, στη νότια και στη νοτιανατολική Ευρώπη. Τα εθνικά κινήματα σε Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία, Ιταλία, για τη δημιουργία έθνους-κράτους.

ΙΙΙ) Τρίτο στάδιο (1918-1945). Εποχή σοβινισμού ή υπερ-εθνικισμού. Π.χ. το ναζιστικό κίνημα στη Γερμανία και ο φασισμός στην Ιταλία.  Την περίοδο αυτή με τη δημιουργία ολοκληρωτικών και αυταρχικών πολιτικών καθεστώτων θα δοθεί στο έθνος μια μεταφυσική διάσταση ενός «ζωντανού» υπερ-οργανισμού.

IV) Τέταρτη περίοδος (1945-1989). Ο Διπολισμός θα στηριχθεί ιδεολογικά στην αντιπαράθεση φιλελευθερισμού-μαρξισμού. Δημιουργία σφαιρών επιρροής από τις δύο υπερδυνάμεις και επιβολή του ανάλογου κοινωνικό-πολιτικού δόγματος-ιδεολογίας.

V) Πέμπτη περίοδος, (1989 έως σήμερα). Επανεμφάνιση εθνικισμού στις χώρες του πρώην κομουνιστικού μπλοκ, (κεντρική, ανατολική και νοτιοανατολική Ευρώπη).

Αντίθετα στην Ευρώπη ο εθνικισμός θα προσλάβει τρεις διαστάσεις-όψεις:

1.Θα χρησιμοποιηθεί από τις παλαιότερες κρατούσες ελίτ με τη μορφή κίβδηλου πατριωτισμού σε συνδυασμό με τον λαϊκισμό με στόχο την διατήρησή τους στην εξουσία (π.χ. Γιουγκοσλαβία-Κροατία).

2.Ως πατριωτισμός, στις περιπτώσεις αντιδράσεων για αλλαγές συνόρων, στις οποίες δεν λήφθηκε υπόψη η αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών, στις περιπτώσεις των διεκδικήσεων για αυτονομία (π.χ. οι Σέρβοι στην Κροατία-Βοσνία, Αλβανοί στο Κοσσυφοπέδιο) αλλά και στις περιπτώσεις αντιδράσεων στο διεθνισμό των μεγάλων δυνάμεων.

3.Ως υπερ-εθνικισμός-σοβινισμός, στις περιπτώσεις των νεοεμφανιζόμενων κρατών (π.χ. τα Σκόπια έναντι της Ελλάδας), τα οποία θα διατυπώσουν διεκδικήσεις σε βάρος των γειτόνων τους.

Περί τα τέλη του 20^ο αιώνα ο εθνικισμός θα εμφανισθεί στον αραβικό κόσμο με τη μορφή του ισλαμικού φονταμενταλισμού, από τον οποίο απορρέει ο ιερός πόλεμος.
Ι) Το κράτος-έθνος υπό το πρίσμα της θεωρίας των διεθνών σχέσεων

1.Φιλελευθερισμός.

-Το κράτος είναι κυρίαρχος αλλά όχι αυτόνομος δρώντας.

-Το κράτος είναι μια διαδικασία με στόχο τη διατήρηση των θεμελιωδών κανόνων-αρχών της διεθνούς πολιτικής.

-Είναι μια αντανάκλαση των διαφορετικών κυβερνητικών, πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών συμφερόντων.

-Δεν υπάρχει ένα οριοθετημένο και συνεκτικό εθνικό συμφέρον, αλλά πολλαπλά και εναλλασσόμενα εθνικά συμφέροντα.

-Το κράτος διαθέτει μετατρέψιμους συντελεστές ισχύος.

2.Ρεαλισμός

-Το κράτος είναι αυτόνομος και ορθολογικός δρώντας.

-Διαθέτει εσωτερική-εξωτερική κυριαρχία.

-Το εθνικό συμφέρον προσδιορίζεται με όρους ισχύος και αποτελεί αποφασιστική μεταβλητή στον προσδιορισμό της υψηλής στρατηγικής.

-Η οργανωτική αρχή του συστήματος επιδρά στις πολιτικοστρατηγικές συμπεριφορές των κρατών.

3.Μαρξισμός

-Το κράτος είναι το οικονομικοπολιτικό προπύργιο της καπιταλιστικής τάξης.

-Η πολιτικοστρατηγική συμπεριφορά του κράτους αντανακλά τους οικονομικούς στόχους της καπιταλιστικής τάξης.

-Το κράτος δεν είναι κυρίαρχο-αυτόνομο επειδή πάντοτε αντιδρά στις εξωτερικές-εσωτερικές πιέσεις της καπιταλιστικής τάξης.

-Το καπιταλιστικό κράτος οδηγείται σε εδαφική επέκταση.

Κεφ. 4^ο  Ισχύς

(Βλ. Hans J. Morgenthau, Politics among nations : the struggle for power and peace, κεφ.8-10.

Δημήτρη Κώνστα, Κωνσταντίνου Αρβανιτόπουλου, Διεθνείς σχέσεις : συνέχεια και μεταβολή, κεφ.4.4)

Ι) Σχέση πολιτικής με την ισχύ- στο ενδοκρατικό και στο διακρατικό επίπεδο (Morgenthau, Carr, Spykman)

ΙΙ)Οροθέτηση Ισχύος- δυναμική έννοια.

Max Weber: η ικανότητα ενός δρώντος να επιβάλλει τη θέλησή του σε έναν άλλο δρώντα, ακόμα και σε περίπτωση αντίστασης του τελευταίου.

Kindleberger- «Ισχύς είναι η δύναμη που μπορεί να χρησιμοποιηθεί αποτελεσματικά», δηλαδή η δύναμη αλλά και η ικανότητα αποτελεσματική χρήσης της.

ΙΙΙ) Εκφάνσεις της Ισχύος

1.Η σχετικότητα της ισχύος. Απόλυτη και σχετική ισχύς.

2.Το πεδίο δραστηριοτήτων της ισχύος. Ένα κράτος μπορεί να είναι ισχυρότερο ενός τρίτου σε έναν ορισμένο τομέα και ασθενέστερο σ’ έναν άλλο.

3.Η ισχύς είναι δυναμική, αυξάνεται ή μειώνεται ανάλογα με τις αλλαγές των διαφόρων μεταβλητών που την προσδιορίζουν.

4. Η ισχύς είναι πολυδιάστατη.

-Η ισχύς ως δύναμη-αναφέρεται στα υλικά-φυσικά μέσα με τα οποία επιβάλει ένας δρων τη βούλησή του σε τρίτους δρώντες.

-Η ισχύς ως εξουσία-το αναγνωρισμένο και νομιμοποιημένο δικαίωμα για την επιβολή της βούλησης.

-Η ισχύς ως επιρροή-αφορά τον πνευματικό, εσωτερικό και ψυχολογικό κόσμο του ατόμου.

IV) Προσδιοριστικές μεταβλητές (συστατικά) της κρατικής ισχύος.

Α) Χειροπιαστές μεταβλητές της ισχύος

1.     Τα φυσικά χαρακτηριστικά του Κράτους.

Γεωγραφική θέση, έκταση εδάφους, τοπογραφία (μορφολογία του εδάφους) και το κλίμα ενός κράτους. Π.χ. η γεωγραφική θέση της Ισπανίας στο νοτιοδυτικό άκρο της Ευρώπης της επέτρεψε να παραμείνει ουδέτερη στους δυο παγκόσμιους πολέμους.

Η τοπογραφία της Ελβετίας (περιβάλλεται από ορεινούς όγκους), του Βιετνάμ (τροπικό κλίμα) και του Κουβέιτ (έρημος) επηρέασαν την ισχύ τους.

Οι κλιματολογικές συνθήκες στη Ρωσία επέδρασαν κατασταλτικά στο μέτρο στρατιωτικής αποτελεσματικότητας της επιχείρησης Μπαρμπαρόσα.

Η γεωγραφική έκταση επιδρά αποφασιστικά στην έκβαση μιας στρατιωτικής αναμέτρησης. Π.χ. χώρες με μεγάλο γεωγραφικό βάθος είναι δύσκολο να κατακτηθούν.

Επίσης η τοπογραφία επηρεάζει το μέτρο ισχύος μιας χώρας -π.χ. νησιωτικά, ηπειρωτικά ή αρχιπελαγικά κράτη.

2. Δημογραφικά στοιχεία της ισχύος.

Πληθυσμός, δείκτες υγείας, μορφωτικό και ηλικιακό επίπεδο του πληθυσμού.

Σχέση πληθυσμού-ισχύος.

3. Πλουτοπαραγωγικές πηγές και οικονομική ανάπτυξη. Η αυτάρκεια ενός κράτους σε πρώτες ύλες και πηγές ενέργειας (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, σίδηρος, κ.α.) συντελεί στη βιομηχανική του ανάπτυξη και οικονομική του ανεξαρτησία.

4. Αγροτική παραγωγή. Η αυτάρκεια ενός κράτους σε γεωργικά προϊόντα μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στη διάρκεια μιας στρατιωτικής αναμέτρησης.

5. Τεχνολογία. Η ανάπτυξη τεχνολογιών αιχμής συντελεί στην ποιοτική και ποσοτική υπεροχή σε όλους τους τομείς της οικονομίας και της κοινωνίας.

6. Στρατιωτική Ισχύς. Ο σημαντικότερος συντελεστής ισχύος ενός κράτους.  Εξαρτάται από ποσοτικές και ποιοτικές μεταβλητές (μέγεθος ενόπλων δυνάμεων, αμυντικές δαπάνες, τεχνολογία, ηθικό, ποιότητα ηγεσίας).

Β) Αόριστες μεταβλητές της ισχύος

1. Ηγεσία. Ικανοί ηγέτες οι οποίο απολαμβάνουν την εμπιστοσύνη των πολιτών της χώρας και έχουν διεθνές κύρος, αυξάνουν την ισχύ ενός κράτους και την επιρροή του στο διεθνές σύστημα (π.χ. Τσώρτσιλ, Ρούζβελτ, Στάλιν, Ντε Γκώλ, Ελευθέριος Βενιζέλος).

2. Γραφειοκρατική οργάνωση και αποτελεσματικότητα. Η αξιοποίηση των δυνατοτήτων ενός κράτους εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη διοικητική του οργάνωση και την απόδοση του κρατικού μηχανισμού. (Π.χ. η διοικητική οργάνωση και η γραφειοκρατία της Ιαπωνίας συνετέλεσε στην εντυπωσιακή μεταπολεμική ανάπτυξη της χώρας).

3. Κοινωνική συνοχή. Η έλλειψη κοινωνικής συνοχής, λόγω οικονομικών ανισοτήτων ή φυλετικών διακρίσεων προκαλεί προβλήματα στις διάφορες εθνότητες ενός κράτους.

4. Κύρος, προθέσεις και αντιλήψεις. Το κύρος-φήμη μιας χώρας μεγεθύνουν ή απομειώνουν την ισχύ της. Π.χ. η φήμη των Γιουγκοσλάβων ως σκληροτράχηλων πολεμιστών, λειτούργησε αποτρεπτικά το 1948 έναντι της Σοβιετικής απειλής.

Κεφ. 5^ο Στρατηγικές των Κρατών (Βλ. JOHN J. MEARSHEIMER, Η τραγωδία της πολιτικής των Μεγάλων Δυνάμεων, εκδόσεις Ποιότητα, κεφ.5ο)

1.Ηγεμονία. Είναι η επιδίωξη διακυβέρνησης  επί του διεθνούς συστήματος.

Προϋποτιθέμενες συνθήκες-ευμεγέθη συντελεστές ισχύος (λανθάνουσα-στρατιωτική ισχύς).

Πραγμάτωση μέσω ενός ηγεμονικού πολέμου.

Κίνητρα-φόβος, κέρδος, γόητρο.

 Χαρακτηριστικά του Ηγεμονικού πολέμου:

1.Έχει να κάνει με μια άμεση σύγκρουση ανάμεσα στην κυρίαρχη δύναμη ή  δυνάμεις και στον ανερχόμενο διεκδικητή ή διεκδικητές. Η σύγκρουση γίνεται ολοκληρωτική και συν τω χρόνο χαρακτηρίζεται από τη συμμετοχή όλων των μεγάλων δυνάμεων.

2.Το βασικό ζήτημα που διακυβεύεται είναι η φύση της διακυβέρνησης του συστήματος.

3.Χαρακτηρίζεται από τα απεριόριστα μέσα που χρησιμοποιούνται και από το γενικό εύρος των εχθροπραξιών.

 Συμπέρασμα: Ο ηγεμονικός πόλεμος προκύπτει από τις δομικές συνθήκες και την ανισορροπία του διεθνούς συστήματος, αλλά οι συνέπειες σπανίως έχουν προβλεφθεί από τους ηγέτες.

2.Ισορροπία ισχύος

Βασικές Διακρίσεις: (Hedley Bull, Η Άναρχη Κοινωνία, εκδόσεις Ποιότητα, κεφ.5^ο)

-   Απλή και σύνθετη ισορροπίας ισχύος. Η πρώτη διαμορφώνεται  από δύο δυνάμεις (ΗΠΑ-ΕΣΣΔ), ενώ η δεύτερη από τρεις ή περισσότερες.(π.χ. η Ευρώπη των 18^ο αιώνα),

-         Γενική και τοπική ισορροπία ισχύος. Απουσία μιας υπερισχύουσας δύναμης σε συστημικό επίπεδο και σε περιφερειακό επίπεδο.

-         Υποκειμενική και Αντικειμενική ισορροπία ισχύος. Δηλαδή είναι ένα πράγμα η πεποίθηση ότι κανένα κράτος δεν υπερέχει ως προς την στρατιωτική ισχύ και άλλο πράγμα ότι πραγματικά κανένα κράτος δεν υπερέχει στρατιωτικά.

-         Τυχαία και σχεδιασμένη ισορροπίας ισχύος. Η πρώτη προκύπτει χωρίς κάποια συνειδητή πολιτικό-στρατηγική ενέργεια, ενώ η δεύτερη οφείλει την ύπαρξή της, τουλάχιστον εν μέρει, στις συνειδητές πολιτικές της μιας ή και των δύο πλευρών.

-         Η σχεδιασμένη ισορροπίας ισχύος εμπεριέχει ένα φάσμα δυνατοτήτων.

Ι) Συγκράτηση της ισορροπίας. Μια δύναμη επιδιώκει να εμποδίσει τις υπόλοιπες να αποκτήσουν υπεροχή, μέσω εσωτερικής-εξωτερικής εξισορρόπησης. 

ΙΙ) Διατήρηση της ισορροπίας ισχύος καθολικά, σε επίπεδο διεθνούς συστήματος. Ως προϋποτιθέμενες συνθήκες τίθενται η ύπαρξη ισορροπίας στρατιωτικής ισχύος, η πίστη στην διαμορφωμένη ισορροπία και η πραγματική βούληση και η ικανότητα ενός κράτους να αντισταθεί στις πιέσεις ενός τρίτου κράτους.

Λειτουργίες της Ισορροπίας ισχύος

-         Η γενική ισορροπία ισχύος λειτούργησε ως ανασχετικός φραγμός στην οικουμενική ολοκλήρωση του διεθνούς συστήματος μέσω κατάκτησης σε αυτοκρατορία.

-         Οι τοπικές ισορροπίες ισχύος συνετέλεσαν στην προστασία της εσωτερικής-εξωτερικής κυριαρχίας-ανεξαρτησίας των κρατών από τις ηγεμονικές αξιώσεις ισχύος των μεγάλων δυνάμεων.

-      Η ισορροπία ισχύος χρησιμεύει στην διατήρηση της διεθνούς τάξης.

-         Η κύρια λειτουργία της ισορροπίας ισχύος είναι η διατήρηση του ίδιου του συστήματος κρατών.

-        Η αρχή της διατήρησης της ισορροπίας ισχύος έχει αναμφισβήτητα την τάση να λειτουργεί προς όφελος των μεγάλων δυνάμεων και εις βάρος των μικρών.

3. Υποχωρητικότητα

Δύο μορφές-σύμπραξη με τον ισχυρότερο ή τον απειλητικότερο αντίπαλο και κατευνασμός.

Αντικειμενικός στόχος στην περίπτωση σύμπραξης είναι η αγορά χρόνου για την ενίσχυση  των συντελεστών εξωτερικής-εσωτερικής εξισορρόπησης, η μεταφορά των βαρών σ’ένα τρίτο κράτος, η συμμετοχή στα κέρδη.

Αντικειμενικός στόχος στην περίπτωση του κατευνασμού είναι η τροποποίηση των επιθετικών κινήτρων-προθέσεων του αντιπάλου μέσω εδαφικών, πολιτικών και οικονομικών υποχωρήσεων.

Γιατί ένα κράτος να επιλέξει τον κατευνασμό:

-Ανεπάρκεια συντελεστών εσωτερικής-εξωτερικής εξισορρόπησης.

-Ισχνή πολιτικοδιπλωματική στρατηγική  για μεταφορά των βαρών.

4. Πόλεμος  (Hedley Bull, Η Άναρχη Κοινωνία, εκδόσεις Ποιότητα, κεφ.8^ο)

Πόλεμος είναι η οργανωμένη βία που διεξάγεται ανάμεσα σε πολιτικές μονάδες

Λειτουργίες του πολέμου:

1. Στο διακρατικό επίπεδο είναι ένα μέσο για την επίτευξη των πολιτικών στόχων.

2. Σε συστημικό επίπεδο είναι προσδιοριστικός-αποφασιστικός παράγοντας της μορφής που παίρνει το σύστημα κάθε εποχή.

Ρόλος του πολέμου για τη διατήρηση της διεθνούς τάξης:

1.Ως πιθανό μέσο επιβολής του διεθνούς δικαίου.

2.Ως μέσο διατήρησης της ισορροπίας ισχύος.

3.Ως μέσο για την επίτευξη μιας δίκαιης αλλαγής.

Ιστορικά τα κράτη εμπλέκονται σε πoλέμους:

1. Για οικονομικό κέρδος.
2. Για λόγους ασφάλειας-συμφέρον επιβίωσης.
3. Για προαγωγή ιδεολογικών στόχων.

  5. Πειθαναγκασμός

Ο πειθαναγκασμός-εξαναγκαστικές απειλές και εκφοβισμός- πετυχαίνει τους σκοπούς του χωρίς κόστος.

Προϋποτιθέμενες συνθήκες- μέγεθος της απειλής (συνάρτηση της ισχύος) και αξιοπιστία απειλής (συνάρτηση των κινήτρων).

Ωστόσο δεν είναι πιθανό να επιφέρει σημαντικές μεταβολές στην ισορροπία ισχύος, επειδή οι απειλές από μόνες τους δεν αρκούν για να υποχρεώσουν μια μεγάλη δύναμη να προβεί σε σημαντικές παραχωρήσεις.

-Αναμένεται να λειτουργήσει ενάντια σε μικρότερες δυνάμεις που δεν έχουν σύμμαχο κάποια μεγάλη δύναμη.

-Περιπτώσεις επιτυχημένο εκβιασμού μεταξύ μεγάλων δυνάμεων:

1.Το 1909 η Αυστρία προσάρτησε τη Βοσνία χωρίς να έχει παρακινηθεί από τη Γερμανία. Όταν η Ρωσία διαμαρτυρήθηκε η Γερμανία χρησιμοποίησε απειλή χρήσης βίας με αποτέλεσμα η Ρωσία να αποδεχτεί την Αυστριακή ενέργεια.

2.Κρίση Μονάχου. Ο Χίτλερ απείλησε με πόλεμο προκειμένου να υποχρεώσει τη Βρετανία-Γαλλία να επιτρέψουν στη Γερμανία να προσαρτήσει τη Σουδητία.

6.Εξισορρόπηση

-Μια μεγάλη δύναμη αναλαμβάνει άμεσα την ευθύνη να παρεμποδίσει έναν επιτιθέμενο να ανατρέψει την ισορροπία ισχύος. Αρχικός σκοπός είναι να αποτραπεί ο επιτιθέμενος, διαφορετικά το πρώτο κράτος θα διεξάγει πόλεμο.

Τρία μέτρα για να λειτουργήσει η εξισορρόπηση:

Α)Εναργής μετάδοση της δέσμευσης μέσω διπλωματικών διαύλων στον αντίπαλο για διατήρηση της ισορροπίας ισχύος, (δημιουργία κόκκινων γραμμών).

Β) Εξωτερική εξισορρόπηση-δημιουργία αμυντικής συμμαχίας.

Γ) Εσωτερική εξισορρόπηση-Κινητοποίηση επιπρόσθετων εθνικών πόρων. Π.χ. αύξηση των αμυντικών δαπανών.

 7.Μεταφορά των βαρών

-Το κράτος που μεταφέρει τα βάρη αναγνωρίζει απόλυτα την ανάγκη να εμποδιστεί ο επιτιθέμενος να αυξήσει το μερίδιό του επί της παγκόσμιας ισχύος, αλλά προσπαθεί να αναθέσει αυτό το βαρύ έργο σε κάποιο άλλο κράτος που απειλείται από τον επιτιθέμενο. Στόχος του κράτους που μεταφέρει τα βάρη είναι να αποφύγει να πολεμήσει με τον επιτιθέμενο.

-Τέσσερα πιθανά μέτρα για να διευκολύνουν τη μεταφορά των βαρών:

1.Επιδίωξη καλών διπλωματικών σχέσεων με τον επιτιθέμενο ή τουλάχιστον να απόσχουν από κάποια ενέργεια που μπορεί να τον προκαλέσει, ευελπιστώντας ότι ο τελευταίος θα επικεντρώσει την προσοχή του στο κράτος που προορίζεται να σηκώσει τα βάρη. Π.χ. κατά τα τέλη τη δεκαετίας του 1930, τόσο η Γαλλία όσο και η Σοβιετική Ένωση προσπάθησαν να μεταφέρουν τα βάρη ή μια στην άλλη ενόψει της απειλής της ναζιστικής Γερμανίας.

2.Διατήρηση ψυχρών σχέσεων με το κράτος που αναμένεται να σηκώσει τα βάρη.

3.Οι μεγάλες δυνάμεις μπορούν να κινητοποιήσουν επιπρόσθετους δικούς τους πόρους ώστε να κάνουν τη μεταφορά των βαρών να λειτουργήσει.

4.Μερικές φορές είναι δυνατό το κράτος που μεταφέρει τα βάρη να επιτρέψει ή να διευκολύνει την αύξηση της ισχύος του κράτους που προορίζεται να σηκώσει τα βάρη, ώστε να αυξήσει τις πιθανότητες επιτυχίας του. Π.χ. από το 1864-70 η Βρετανία και η Ρωσία παρέμειναν θεατές στην εδαφική επέκταση της Πρωσίας. Ο λόγος είναι ότι η Βρετανία θεώρησε ότι η ενωμένη Γερμανία, όχι μόνο θα απέτρεπε την επέκταση της Γαλλίας και της Ρωσίας στην κεντρική Ευρώπη, αλλά θα αποσπούσε και την προσοχή των χωρών αυτών από την Αφρική και την Ασία.

Κεφ. 6^ο Διεθνές Σύστημα

Ι) Οριοθέτηση:

Δύο ή περισσότερα κράτη που αναπτύσσουν ικανοποιητικές σχέσεις και αλληλο-επιδρούν μεταξύ τους, ώστε να συμπεριφέρονται- σε κάποιον τουλάχιστον βαθμό- ως μέρη ενός συνόλου.

ΙΙ) Προσδιοριστικά Χαρακτηριστικά: (Βλ. K.Waltz, Θεωρία Διεθνούς Πολιτικής, κεφ. 5^ο)

1.Οργανωτική Αρχή.

2.Φύση μονάδων-λειτουργίες.

3.Κατανομή δυνατοτήτων μεταξύ των μονάδων του συστήματος.

ΙΙΙ) Η Εξέλιξη του Διεθνούς Συστήματος

1.”Respublica Christiana”

Το 800 μ.χ ο  Καρλομάγνος στέφεται από τον Πάπα Λέων Γ΄, Αυτοκράτορας της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

843 μ.Χ.-διάσπαση της Αυτοκρατορίας σε τρία μέρη: το δυτικό (εν δυνάμει Γαλλία), το νοτιοανατολικό (Ιταλία) και το Βορειοανατολικό (Γερμανία).

Τρεις αλληλεξαρτώμενες συνθήκες των διεθνών σχέσεων απαριθμήθηκαν στην Respublica Christiana.

Κατά την ιστορική εξέλιξη, η οποία οδήγησε στην κατάσταση των σχέσεων που αποτελούν το ζήτημα των διεθνών σχέσεων, υπήρξε πρώτα μια αποτελεσματική κοινωνία κρατών, η Respublica Christiana, η οποία διέθετε σε κάποιο βαθμό μια συνταγματική ενότητα, εκκλησιαστική και πολιτική, που από καιρό σε καιρό είχε διακυμάνσεις αλλά, για περίπου πεντακόσια χρόνια (700-1200 μ.Χ.) ήταν σίγουρα μεγαλύτερη από κάθε συνταγματική ενότητα που γνώρισε η κοινωνία των κρατών έκτοτε. Δεύτερον υπήρξαν συνεχείς και οργανωμένες αμοιβαίες συναλλαγές μεταξύ των μελών της Respublica Christiana. Μόνο πολύ πρόσφατα οι δεσμοί μεταξύ τους ατόνισαν τόσο ώστε να αποδέχονται τον πόλεμο ως έσχατο ρυθμιστή της σχέσης τους και να αποκηρύσσουν οποιαδήποτε υποταγή σε κάποια ανώτερη πολιτική αρχή.

Πληθώρα στάσεων και συγκρούσεων μεταξύ υπηκόων και ηγεμόνων της Ευρώπης- διάσπαση ενότητας Χριστιανοσύνης και ενίσχυση ισχύος των ηγεμόνων- διάσπαση Ευρώπης σε δύο στρατόπεδα (Αντιμεταρρυθμιστές/Καθολικισμός Vs Μεταρρυθμιστές/Προτεσταντισμός).

-δύο στρατηγικές επιλογές στο νέο σύστημα κρατών- συνεργασία ή αντι-ηγεμονική εναντίωση στους Αψβούργους

 Ισπανία: δημιουργία νέου «εθνικού» κράτους από καθολικούς βασιλιάδες και ταύτιση με την Καθολική Εκκλησία.

 Αγγλία: υιοθέτηση προτεσταντισμού από τις τάξεις των εμπόρων, αστών, και κατώτερης αριστοκρατίας, πίστη όμως στη μοναρχία για την μετατροπή του φεουδαρχικού κράτους σε εθνικό.

 Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (Γερμανία): αυτοκρατορική δομή με ένα πλήθος αυτόνομων ηγεμονιών, εναντίωση ηγεμονικών statos στην αυτοκρατορική εξουσία (επίδραση λουθηρανισμού και πολιτικής της ισχύος).

 Κάτω Χώρες: πλούσιες και προηγμένες επαρχίες: α) βόρειες: επικράτηση καλβινισμού και απόσχιση, β) νότιες: καθολικισμός και πίστη στην  αυτοκρατορία

 Γαλλία: οργάνωση σε stato αλλά διάσπαση: α) το στέμμα και η πλειονότητα του λαού, καθολικοί, β) ευγενείς που υποστήριζαν την ανεξαρτησία καλβινιστές (Ουγενότοι), εσωτερικές διαμάχες με τελικό συμβιβασμό / συμμαχία Γάλλου Βασιλιά (Ερρίκος) με τους Αψβούργους για μια κοινή κυριαρχία

2.Το σύγχρονο διεθνές σύστημα (Βεστφαλίας), 1648-1789

(Βλ. A.Watson, Η Εξέλιξη της Διεθνούς Κοινωνίας, κεφ.17)

1618-1648 Τριακονταετής Πόλεμος

Διαπραγματεύσεις στη Βεστφαλία-το πρώτο γενικό συνέδριο όλων των μειζόνων δυνάμεων της Ευρώπης. Όλοι οι ηγεμόνες και οι αυτοκρατορικές πόλεις της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας που ήταν σε θέση να ασκούν μια ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική εκπροσωπήθηκαν στις διαπραγματεύσεις.

Αποτελέσματα Συνθήκης Βεστφαλίας:

-Νομιμοποίησε μια Κοινοπολιτεία κυρίαρχων κρατών.

-Σηματοδότησε το θρίαμβο του stato, το οποίο διέθετε εσωτερική-εξωτερική κυριαρχία.

-Θεσμοθέτησε πολλούς από τους κανόνες και τις πολιτικές αρχές της νέας διεθνούς κοινωνίας κρατών.

-Ιεραρχία συγκροτημένων κρατών. Αν και τα κράτη δεν ήταν νομικά ίσα, αναγνώριζαν την ανεξαρτησία τους και αντιμετωπίζονταν ισότιμα.

-Ανάπτυξη θεσμού διεθνούς δικαίου. Ρυθμιστικό ρόλο με σκοπό τη διευκόλυνση και όχι τον έλεγχο των διακρατικών σχέσεων.

3.Το σύστημα της Ισορροπίας Ισχύος 1815-1914

(Βλ H. Kissinger, Διπλωματία, σ. 89-225)

Οι προσπάθειες των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων να εγκαθιδρύσουν μια βιώσιμη ισορροπία ισχύος στην Ευρώπη, αποκρυσταλλώθηκαν σε τρία διαφορετικά συστήματα ισορροπίας ισχύος. Το πρώτο δημιουργήθηκε μετά το Συνέδριο της Βιέννης (1814-1815)[1]. Το δεύτερο δημιουργήθηκε από τον Γερμανό καγκελλάριο Μπίσμαρκ προς το τέλος της δεκαετίας του 1870 και το τρίτο από τους ευρωπαίους διπλωμάτες μετά το 1890.

Ι) Σκοπός του Συνεδρίου της Βιέννης ήταν η εγκαθίδρυση ενός διεθνούς συστήματος, το οποίο θα είχε τη δυνατότητα να αντισταθεί στις μελλοντικές ηγεμονικές επιδιώξεις. Οι κύριοι αρχιτέκτονες της νέας αυτής διεθνούς τάξης ήταν ο Μέτερνιχ, (Αυτοκράτορας της Πρωσίας), ο Τσάρος της Ρωσίας Αλέξανδρος , ο Βρετανός ΥΠΕΞ Castlereagh και ο αντιπρόσωπος της Γαλλίας, Ταλεϋράνδος.

Η Ιερή Συμμαχία ή Κονσέρτο της Ευρώπης λειτούργησε αποτελεσματικά από το 1814-1854 γιατί οι μεγάλες δυνάμεις ακολούθησαν τους κανόνες του μοντέλου της ισορροπίας ισχύος:

1.Στόχος των μεγάλων δυνάμεων ήταν η μεγιστοποίηση της ασφάλειας.

2.Δεν υπήρξε δραματική αλλαγή στην κατανομή οικονομικής-στρατιωτικής ισχύος μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.

3.Οι μεγάλες δυνάμεις περιόρισαν ιδεολογικές διαφορές.

4.Σε κανένα κράτος δεν θα επιτρεπόταν η ανατροπή του status quo.

5.Οι μεγάλες δυνάμεις είχαν τη δυνατότητα να επηρεάσουν τα μικρότερα κράτη.

6.Υπήρξε η δυνατότητα για ιμπεριαλιστική επέκταση χωρίς το φόβο μετωπικών συγκρούσεων ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις.

ΙΙ) Το σύστημα του Μπίσμαρκ (1870-1890)

Η ισορροπία ισχύος που εδραίωσε το Συνέδριο της Βιέννης ανατράπηκε από τον Κριμαϊκό Πόλεμο (1853-1856) και εν συνεχεία τους πολέμους του Μπίσμαρκ για την ενοποίηση των γερμανικών κρατιδίων (1864, 1866, 1870).

Εν συνεχεία ο Μπίσμαρκ προχώρησε στη δημιουργία ενός πολύπλοκου συστήματος μυστικών συμμαχιών, με τις οποίες μπορούσε να ελέγξει τη συμπεριφορά των περισσότερων μεγάλων δυνάμεων και να διατηρήσει τη σταθερότητα και την ειρήνη στην Ευρώπη.

Το 1879 σύναψε συνθήκη συμμαχίας με την ΑυστροΟυγγαρία, η οποία προέβλεπε ότι οι δύο δυνάμεις θα προέβαλαν κοινή άμυνα σε περίπτωση επίθεσης της Ρωσίας εναντίων τους. Επίσης σύναψε συμμαχία με την Ιταλία, προσφέροντας στρατιωτική βοήθεια στην περίπτωση που η Γαλλία θα απειλούσε τα συμφέροντά της στη Βόρεια Αφρική, με αντάλλαγμα την υπογραφή συνθήκης συμμαχίας της Ιταλίας με την Αυστρία. Με τις συμμαχίες αυτές ο Μπίσμαρκ απέτρεψε τη ρωσική επίθεση εναντίον της Γερμανίας και της Αυστρίας, μείωσε την πιθανότητα του πολέμου στα Βαλκάνια ανάμεσα στη Ρωσία και την Αυστρία, όπως επίσης και την πιθανότητα πολέμου ανάμεσα στην Αυστρία και την Ιταλία. Παράλληλα, προώθησε τα βρετανικά συμφέροντα στην Αίγυπτο και ολοκλήρωσε την απομόνωση της Γαλλίας.

Μετά το 1890 το σύστημα μετατράπηκε προοδευτικά από πολυπολικό σε διπολικό. Στα πρώτα χρόνια του 20^ο αιώνα οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις συνασπίστηκαν σε δύο αντίπαλους συνασπισμούς-Τριπλή Συνεννόηση (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) και Τριπλή Συμμαχία (Γερμανία, Αυστρία, Ιταλία)

4.Η περίοδος του Μεσοπολέμου (1918-1939)

(Βλ. E.H. Carr, Η Εικοσαετής Κρίση, 1919-1939)

Συνθήκη Ειρήνης Παρισίων (1918)

Δημιουργία ΚτΕ.-πρώτος διεθνείς οργανισμός συλλογικής ασφάλειας.

Το εν λόγω σύστημα χαρακτηρίζεται από ρευστότητα-αβεβαιότητα ως προς τις προθέσεις των μεγάλων δυνάμεων και από ανακατανομές ισχύος-συμφερόντων λόγω της ανόδου νέων (Η.Π.Α., Ιαπωνία) και της πτώσης παλαιών μεγάλων δυνάμεων (π.χ. Οθωμανική Αυτοκρατορία, ΑυστροΟυγγαρία).

Απουσία εξισορροπητικού μηχανισμού των αναθεωρητικών δυνάμεων.

5.Το χαλαρό διπολικό σύστημα (1945-1989)

(Βλ. Morton Kaplan, System and Process in International Politics.

Επίσης Κ.Αρβανιτόπουλος & Δ. Κώνστας, Διεθνείς Σχέσεις. Συνέχεια και Μεταβολή, σ. 194-7)

Το σύστημα αποτελείται από δύο κεντρικούς συνασπισμούς των οποίων ηγούνται οι δύο υπερδυνάμεις. Ανάμεσα στα μέλη του συστήματος υπάρχει διαφοροποίηση ρόλων. Υπάρχουν κράτη-μέλη του ενός ή του άλλου συνασπισμού, αδέσμευτα κράτη, διεθνείς οργανισμοί, (π.χ. Η.Ε.) και αμυντικές συμμαχίες (π.χ. ΝΑΤΟ). Βασικό χαρακτηριστικό είναι η ύπαρξη πυρηνικών όπλων που λειτουργεί αποτρεπτικά.

Οι βασικοί κανόνες του εν λόγω συστήματος είναι:

1.Οι συνασπισμοί επιδιώκουν να αυξήσουν τις δυνατότητές τους και την κυριαρχία τους στο σύστημα.

2.Οι ηγεμονικές δυνάμεις είναι πρόθυμες να διακινδυνεύσουν προκειμένου να εξοντώσουν τον αντίπαλο συνασπισμό και να κυριαρχήσουν στο σύστημα.

3.Οι συνασπισμοί προσπαθούν να καθυποτάξουν τους αντικειμενικούς στόχους ενός παγκόσμιου οργανισμού στα δικά τους συμφέροντα.

4.Τα αδέσμευτα κράτη, τηρούν πολιτική ουδετερότητας, υποστηρίζουν τις γενικές αρχές των Η.Ε. και ενεργούν μαζί με τους διεθνείς οργανισμούς για την μείωση της έντασης και τον περιορισμό των αιτίων πολέμου.

5.Οι συνασπισμοί προσπαθούν να αυξήσουν τον αριθμό των μελών τους αλλά ανέχονται την ύπαρξη των ουδέτερων κρατών.

Κεφ.8^ο. Πόλεμος

Ι) Η έννοια του Πολέμου

(Βλ. Karl von Klausewitz, Περί του πολέμου, Θεσσαλονίκη : Βάνιας , 1989. H.Bull, Η Άναρχη Κοινωνία, κεφ.8)

Κλαούζεβιτς- «Ο πόλεμος είναι η συνέχεια της πολιτικής πράξης με την προσθήκη και άλλων μέσων».

«Αποσκοπεί στο να υποχρεώσει τον αντίπαλο να πράξει κατά τη δική μας βούληση»

H.Bull: «Πόλεμος είναι η οργανωμένη βία που διεξάγεται ανάμεσα σε πολιτικές μονάδεςֹ η βία δεν είναι πόλεμος, παρά μόνο αν ασκείται εν  ονόματι μιας πολιτικής μονάδας».

-Βασικές Διακρίσεις:

1.Πόλεμος με την γενική έννοια της οργανωμένης βίας και πόλεμος με την αυστηρή έννοια του διεθνούς ή διακρατικού πολέμου.

2. Πόλεμος με την υλική έννοια, που είναι οι πραγματικές εχθροπραξίες, και πόλεμος με την νομική ή κανονιστική έννοια,(ικανοποίηση ορισμένων νομικών ή κανονιστικών κριτηρίων). Πραγματικός και θεωρητικός πόλεμος.

3. Πόλεμος ως μια λογική, ευφυή ή σκόπιμη δραστηριότητα και  παρορμητικός ή συνηθισμένος πόλεμος.

Λειτουργίες του πολέμου:

1.Στο κρατικό επίπεδο είναι ένα μέσο για την επίτευξη των πολιτικών στόχων.

2. Σε συστημικό επίπεδο είναι προσδιοριστικός-αποφασιστικός παράγοντας της μορφής που παίρνει το σύστημα κάθε εποχή.

3. Σε επίπεδο διεθνούς κοινωνίας έχει δύο όψεις:

α) Είναι μια εκδήλωση αταξίας.

β) Είναι ένα μέσο για την επίτευξη των στόχων της.

Ρόλος του πολέμου για τη διατήρηση της διεθνούς τάξης:

1.Ως πιθανό μέσο επιβολής του διεθνούς δικαίου.

2.Ως μέσο διατήρησης της ισορροπίας ισχύος.

3.Ως μέσο για την επίτευξη μιας δίκαιης αλλαγής.

Ο πόλεμος και η απειλή πολέμου δεν στερούνται πολιτικής χρησιμότητας στο σύγχρονο διεθνές σύστημα:

1. Οι πλειονότητα των διεθνών συγκρούσεων δεν εμπερικλείει άμεσα τις πυρηνικές δυνάμεις.
2. Συνήθως μια πυρηνική δύναμη ενέχεται άμεσα σε μια διεθνή σύγκρουση με μη πυρηνικές δυνάμεις.
3. Ακόμη και στις περιπτώσεις που αναφύεται η προοπτική μιας αμοιβαίας καταστροφής, οι δυνατότητες πολιτικής εκμετάλλευσης της βίας είναι σημαντικές.

Ιστορικά τα κράτη εμπλέκονται σε πoλέμους:

1.Για οικονομικό κέρδος.

2.Για λόγους ασφαλείας-συμφέρον επιβίωσης.

3.Για προαγωγή ιδεολογικών στόχων.

Θεωρίες Διεθνών Σχέσεων και Πόλεμος, (Βλ. Martin Wight, Διεθνής Θεωρία, κεφ.10)

Εθνικό Συμφέρον και Θεωρίες Διεθνών Σχέσεων (Wight, κεφ.6^ο)

---------------------------

Διαφάνειες γενικού χαρακτήρα

Ενδοκρατική-Διακρατική δομή – τάξη / δικαιοσύνη

Κύριες διαφορές

Πηγή: Π. Ήφαιστος, Οι διεθνείς σχέσεις ως αντικείμενο επιστημονικής μελέτης (Ποιότητα), σ. 101

Πηγή: Π. Ήφαιστος, Οι διεθνείς σχέσεις ως αντικείμενο επιστημονικής μελέτης στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Εκδόσεις Ποιότητα, Αθήνα σ. 347.

¯

¯

Πηγή: Π. Ήφαιστος, Οι διεθνείς σχέσεις ως αντικείμενο επιστημονικής μελέτης στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Διαδρομή, αντικείμενο, περιεχόμενο και γνωσιολογικό υπόβαθρο (Εκδ. Ποιότητα, Αθήνα 2004) σ. 114.

Θεωρία διεθνών σχέσεων – σχεδίασμα γνωστικών και θεματικών προσανατολισμών

Πίνακας 3: Θεωρία διεθνών σχέσεων

Υπόλοιπο κεκτημένο των θεωρητικών αναζητήσεων                                              επιστημονικές μεταμφιέσεις

Πηγή: Π. Ήφαιστος, Οι διεθνείς σχέσεις ως αντικείμενο επιστημονικής μελέτης στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Εκδόσεις Ποιότητα, Αθήνα σ. 345.

Θεωρία διεθνών σχέσεων - Παραδοσιακό Παράδειγμα

Πηγή: Π. Ήφαιστος, Οι διεθνείς σχέσεις ως αντικείμενο επιστημονικής μελέτης στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Εκδόσεις Ποιότητα, Αθήνα σ. 345.

Διάλογος Μηλίων-Αθηναίων (εδ. 89-116) – Ανθολόγιο. [Η κυρίαρχη θουκυδίδεια κλασική-παραδοσιακή θεώρηση των αιτιών πολέμου και των σχέσεων ισχύος και δικαίου στις εξ ορισμού άναρχες και ηθικοκανονιστικά κατακερματισμένες διακρατικές σχέσεις]

Α. Διακρατικές σχέσεις: ισχύς, ελευθερία, δίκαιο

(εδάφιο.89).  Αθηναίοι: α) υπαινίσσονται πως δίκαια έχουν την ηγεμονία β) υποδεικνύουν το γεγονός πως κάθε πλευρά έχει την δική της αντίληψη περί δικαίου-δικαιοσύνης και γ) ρητά προειδοποιούν τους Μήλιους πως «όταν υπάρχη ίση δύναμη για την επιβολή του, κι ότι, όταν αυτό δεν συμβαίνη, οι δυνατοί κάνουν όσα τους επιτρέπει η δύναμή τους κι οι αδύναμοι υποχωρούν κι αποδέχονται».

(Εδάφιο 97). Αθηναίοι: «λόγια που να στηρίζονται στο δίκαιο δεν λείπουν από κανένα. ... όσοι (όμως) διατηρούν την ελευθερία τους το χρωστούν στη δύναμή τους». 

Β. Νοοτροπίες ισχυρού. Η διεθνής πολιτική λειτουργεί με κριτήριο το δίκαιο του ισχυρού

(εδάφιο 91) Αθηναίοι: Παρακάμπτουν με ειρωνεία το επιχείρημα των Μηλίων για τις συνέπειες πιθανής ήττας των Αθηναίων και υπενθυμίζουν τις συγκλίσεις μεταξύ ηγεμονικών κρατών: «για το τέλος της ηγεμονίας μας, αν αυτή θα καταλυθεί κάποτε, δεν ανησυχούμε γιατί δεν είναι επικίνδυνοι στους νικημένους όσοι, όπως οι Λακεδαιμόνιοι, ασκούν ηγεμονία πάνω σ’ άλλους, αλλά επικίνδυνοι είναι οι υπήκοοι, αν τυχόν αυτοί ξεσηκωθούν και νικήσουν εκείνους που τους εξουσίαζαν». (εδάφιο 101). Αθηναίοι: να μην αντιστέκεστε στους πολύ πιο δυνατούς σας».

 (εδάφιο 95).  Αθηναίοι.  «δεν μας βλάφτει τόσο η έχθρα σας όσο η φιλία σας. Η φιλία σας στα μάτια των υπηκόων μας θα ήταν απόδειξη αδυναμίας, ενώ το μίσος σας απόδειξη της δύναμής μας.

Γ. Αρχή της αυτοβοήθειας στο άναρχο διεθνές σύστημα όπου η ισχύς αναδιανέμει τα συμφέροντα, ρόλος των έγκαιρων προβλέψεων για την άνιση ανάπτυξη και την ανάγκη εσωτερικής εξισορρόπησης (δική μας ισχύς) και την εξωτερική εξισορρόπηση (συμμαχίες)

 (εδάφιο 103). Αθηναίοι: «Η ελπίδα, παρηγοριά την ώρα του κινδύνου, όσους την έχουν από περίσσια δύναμη κι αν τους βλάψει δεν τους καταστρέφει  όσοι όμως, στηριγμένοι πάνω της, τα παίζουν όλα για όλα (γιατί απ’ τη φύση της είναι σπάταλη), μονάχα όταν αποτύχουν την γνωρίζουν».

(εδάφιο 104). Μήλιοι. «όσο για την δύναμη που δεν έχομε, τις ελλείψεις μας θα τις συμπληρώσει η συμμαχία των Λακεδαιμονίων, που είναι αναγκασμένη να μας βοηθήσει, αν όχι γι’ άλλο λόγο, τουλάχιστο από φυλετική συγγένεια κι από ντροπή».

εδάφιο 105. Αθηναίοι: «από έναν φυσικό νόμο, επιβάλλουν πάντα την εξουσία τους όπου είναι πιο δυνατοί». ... «Όσο για την ιδέα σας για τους Λακεδαιμονίους, ενώ μακαρίζομε την αθωότητά σας δεν ζηλεύομε την αφροσύνη σας».

(εδάφιο 109). «εγγύηση γι’ αυτούς που συμπολεμήσουν δεν είναι η φιλική διάθεση αυτών που τους καλούν αλλά αν υπερέχουν σε πραγματική δύναμη» 

Δ. Σημασία και περιθώρια διεθνών ελιγμών λόγω διατήρησης ισχυρής θέσης-ρόλου, αξιόπιστων συμμαχιών. Κάποιος μπορεί να συμπεριφέρεται ανάλογα και αντίστοιχα με τη θ έση του στο διεθνές σύστημα.

(εδάφιο 111). Αθηναίοι: «όσοι στους ίσους δεν υποχωρούν, στους δυνατώτερους φέρνονται φρόνιμα και στους κατώτερους δείχνονται μετριοπαθείς, αυτοί πιο πολύ προκόβουν».

Κατάληξη: (εδάφιο 114).  «άρχισαν αμέσως τις εχθροπραξίες, κι αφού μοίρασαν τη δουλειά στα στρατιωτικά τμήματα της κάθε πόλης έζωσαν κυκλικά με τείχος τους Μηλίους ... έγινε μάλιστα και κάποια προδοσία ανάμεσα στους Μηλίους ... (οι Αθηναίοι) σκότωσαν όσους Μηλίους ενήλικούς έπιασαν, κι έκαμαν δούλους τα παιδιά και τις γυναίκες. Το νησί το αποικίσανε οι ίδιοι στέλνοντας αργότερα πεντακόσιους αποίκους».